"ਗੰਜ ਫਕੀਰ ਕਾ ਕਿਆ ਹੈ?" “ਕੇ ਸਰੀਰ ਅਰੋਗ।“

ਮੇਲਾ ਫਕੀਰ ਕਾ ਕਿਆ ਹੈ ?" ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਭਲਾਵਣਾ।

(ਕ) ਗੋਸ਼ਟਿ ਗੋਰਖ-ਭਰਥਰੀ: ਇਸ ਵਿਚ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨੇ ਰਾਜਾ ਭਰਥਰੀ ਨੂੰ ਜੋਗ ਮਤ ਦੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਸਮਝਾਈਆਂ ਹਨ। ਨਮੂਨਾ ਦੇਖੋ:

ਤਬਿ ਰਾਜੇ ਭਰਥਰੀ ਕਹਿਆ, "ਗੁਸਾਈਂ ਜੀ, ਇਸ ਅੰਧ ਗੁਬਾਰ ਤੇ ਮੁਝ ਕਉ ਨਿਕਾਲਿ ਲੇਹੁ । ਮੇਰਾ ਮਨੁ ਬਿਨਾ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਠਹਰਤਾ ਨਾਹੀਂ । ਮੁਝ ਕਉ ਕਿਰਤਾਰਥ ਕਰਉਂ।" ਤਬਿ ਸ੍ਰੀ ਗੋਰਖ ਕਹਿਆ, "ਜਿ ਹੋ ਰਾਜਾ ਲੋਕ ਮਹਿ ਦੁਖ, ਭੂਖ, ਉਦਾਸੀ, ਭੂਮੀ, ਸੇਜਾ, ਸੀਤ ਬਿਸਤਰਾ, ਉਸਨ, ਆਹਾਰ, ਲੱਜਾ, ਨਾਧ, ਭਿਖਿਆ, ਬਿਓਹਾਰ, ਨੀਚ, ਊਚ ਸਮਾਨੋ, ਅਧੀਨ ਮਾਰਗ, ਮਾਨਹੀਨ ਕੋ ਕਹਾਵਤ, ਨਿਲਜ ਰੂਪ ਫਿਰਨਾ, ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਕਹੇ ਤਾਂ ਖਿਮਾ ਹੋਇ ਰਹਿਣਾ।"

(ਖ) ਗੋਸ਼ਟਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰ ਊਧੋ : ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਤੇ ਊਧੋ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਬਾਬੇ ਲਾਲ ਵਾਲੀ ਗੋਸ਼ਟਿ ਵਾਂਗ ਬੜੀ ਸੰਖੇਪ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ :

ਤਪੁ ਕਿਆ ਕਹੀਐ ? ਸਭਨਾਂ ਭੋਗਾਂ ਤੇ ਪਰੇ ਰਹਿਣਾ

ਦਾਨ ਕਿਆ ਕਹੀਐ ? ਅਗਲਾ ਦੁਖਾਵਣਾ ਨਾਹੀਂ

ਸੂਰਮਾ ਕਿਆ ਕਹੀਐ ? ਮਨ ਜੀਤਣਾ

ਮਿਤ ਕਿਆ ਕਹੀਐ ? ਜੇਤਾ ਹੋਵੇ ਤੇਹਾ ਆਖਣਾ

ਸ਼ਾਂਤਿ ਕਿਆ ਕਹੀਏ ? ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਸ ਕਰਨੀਆਂ।

(2) ਟੀਕੇ

ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਟੀਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਟੀਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

(ੳ) ਟੀਕਾ ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ

(ਅ) ਜਪੁ ਪਰਮਾਰਥ

(ੲ) ਟੀਕਾ ਦੱਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰ

(ਸ) ਟੀਕਾ ਬਾਰਾਂ ਮਾਹ ਤੁਖਾਰੀ

(ਹ) ਟੀਕਾ ਪੱਟੀ

(ਕ) ਸੁਖਮਨੀ ਸਹੰਸਰ ਨਾਮਾਂ

(ੳ) ਸਿੱਧ ਗੋਸ਼ਟਿ ਦਾ ਟੀਕਾ : ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਜਾਂ ਸੈਂਚੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੋਸ਼ਟਿ ਦਾ ਟੀਕਾ ਹੈ। ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

"ਤਬ ਸਿਧਹੁ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਉ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਆ ਜਿ ਧੰਨ ਹੋ ਨਾਨਕ । ਤਬ ਫੇਰ ਸਿਧਹੁ ਕੇ ਕਹਿਆ ਜਿ ਏਂ ਨਾਨਕ ਜੀ, ਤੂੰ ਪੂਰਾ ਭਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਜੀ ਇਬ ਤੂ ਇਨ ਸਿਧਹੁ ਕੇ ਕਹਿਐ ਜੋਗ ਮਹਿ ਆਓ ਅਰ ਮੁੰਦਰਾ ਪਹਰ, ਬਿਭੂਤ ਲਗਾਇ ਖਿੰਬ ਡੰਡਾ ਲੇਹਿ, ਜਿਤ ਤੇਰਾ ਪੰਥ ਚਲੇ। ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਬੋਲ ਉਠਿਆ - ਮੁੰਦਾ ਸੰਤੋਖ..."

(ਅ) ਟੀਕਾ ਬਾਰਾਂ-ਮਾਹ ਤੁਖ਼ਾਰੀ : ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕਈ ਟੀਕੇ, ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰ ਰਾਗ ਆਸਾ ਪੱਟੀ ਤੇ ਤੁਖ਼ਾਰੀ ਰਾਗ ਦੇ ਬਾਰਾਂ-ਮਾਂਹ ਦੇ ਟੀਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ ਦੇ ਟੀਕੇ ਦਾ ਆਰੰਭ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :

"ਆਤਮ ਰਾਮ ਸਾਥਿ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਗਿਆਨ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਤਾ ਹੈ ਮਨ ਕੈ ਸਾਥਿ ।