ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਿਆ ਕਹਿਤਾ ਹੈ, ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ ਮਹਿ, ਆਤਮ ਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਰਨਤਾ ਹੈ। ਪਰਮੇਸਰੁ ਕੇ ਮਿਲਣੇ ਕੀ ਪਦਵੀ ਕਾ ਮਾਰਗ ਖੋਜਤਾ ਹੈ। ਦੇਖ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਿਆ ਕਹਤਾ ਹੈ...

ਸੁਖਮਨੀ ਸਹੰਸਰ ਨਾਮਾ : ਟੀਕਾ ਜਾਂ ਪਰਮਾਰਥ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ "ਸੁਖਮਨੀ ਸਹੰਸਰ ਨਾਮਾ` ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਸੰਮਤ 1703 ਮਾਘ ਸੁਦੀ ਇਕ ਹੈ ਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਵਾ ਅਮਰੀਕ ਚੰਦ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਖੋ:

"ਏਕਨ ਨੋ ਸੁਖਮਨੀ ਸਹੰਸਰ ਨਾਮਾ ਮਹਲਾ ਅਠਵਾਂ । ਪਰਮਾਰਥ ਸਾਥਿ ਲਿਖਣੇ ਕਾ ਆਰੰਭ ਭੈਆ । ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਕੀ ਆਗਿਆ ਸਾਥਿ ਹੋਆ। ਹਜੂਰਿ ਤੇ ਹੁਕਮੁ ਹੋਆ ਸੀ ਜਿ ਜਬ ਹਮਿ ਦਰਗਹਿ ਕੋ ਚਲਹਿਗੇ । ਤਬ ਤੁਮਾਰੇ ਮੁਖ ਤੇ ਕਹਾਵਹਿਗੇ ਤਿਤ ਸੰਸਾਰ ਕਾ ਭਲਾ ਹੋਵੈ ।"

ਜਪੁ-ਪਰਮਾਰਥ, ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੀਕਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ । ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਜਪੁਜੀ ਦੀ ਪਉੜੀ, "ਸੋਚੈ ਸੋਚ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਸੋਚੀ ਲਖਵਾਰ, ਚੁਪੈ ਚੁਪ ਨਾ ਹੋਵਈ ਜੇ ਲਾਇ ਰਹਾਂ ਲਿਵਤਾਰ" ਦਾ ਟੀਕਾ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ :

"ਕਹੈ ਜੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਕਾ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਸੋਚ ਕਰਿ ਕਰਿ ਕੀਤਾ ਲੋੜੈ ਤਾਂ ਨਾਹੀਂ ਹੋਂਦਾ । ਕਹੈ ਜੀ ਜੇ ਚੁਪ ਕਰਿ ਕਰਿ ਮੋਨਿ ਲਾਇ ਕਰ ਕੀਤਾ ਲੋੜੈ ਤਾਂ ਨਾਹੀਂ ਹੋਂਦਾ। ਕਹੈ ਜੀ ਜੇ ਚੁਪ ਕਰਿ ਕਰਿ ਮੋਨਿ ਲਾਇ ਕਰ ਲਿਵਤਾਰਿ ਲਾਇ ਕਰ ਬਹਿ ਰਹੀਐ ਤਾਂ ਪਾਈਐ ਕਿ ਨਾ ਪਾਈਐ? ਕਹੈ ਜੀ ਨਾ ।"

(3) ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ

ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਰੂਪ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵੀ ਏਸੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

(ੳ) ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਜਾਂ ਕੌਲਬਰੁਕ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ।

(ਅ) ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ।

(ੲ) ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ।

(ਸ) ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜਾਂ ਹੰਦਾਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ।

(ਹ) ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਕੀ।

(ਕ) ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਬਾਬੇ ਕੀਆਂ।

(ਖ) ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ।

(ਗ) ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ 57 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ । 1926 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਤ ਕਰ ਕੇ ਛਾਪਿਆ । ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਿਸਟਰ ਕੋਲਬਰੁਕ ਨੂੰ ਇਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤੀ ਖਰੜਾ ਲੱਭਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇਹ ਖਰੜਾ ਲੰਡਨ ਇੰਡੀਆ ਆਫ਼ਿਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਰਖਿਆ। 1883 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ ਇਸ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਵਲਾਇਤ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਇਸਦੀ ਇਕ ਫੋਟੋ ਕਾਪੀ ਲਾਹ ਲਈ। ਇਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪੈ ਗਿਆ । ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਨੁਸਖਾ ਹਾਵੀਜ਼ਾਬਾਦ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਕਾਲਫ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖਰਚ ਤੇ ਛਾਪਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ