ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ । ਇਹ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਦੇਖੋ:

"ਈਮਾਨ ਦੋਸਤ ਹੈ, ਬੇਈਮਾਨ ਕਹਰ ਹੈ। ਕਿਬਰ ਕਹਿਤ ਹੈ, ਨਫਸ

ਸ਼ੈਤਾਨ ਹੈ। ਗੁਮਾਨ ਕਾਫਰ ਹੈ, ਬੇ-ਦਿਆਨਤ ਨਾਪਾਕ ਹੈ। ਮੋਮ ਦਿਲ

ਪਾਕ ਹੈ, ਹਿਰਸ ਬੇਰੂਹ ਹੈ। ਬੇਹਿਰਸ ਅਉਲੀਆ ਹੈ, ਦਰਦਮੰਦ

ਦਰਵੇਸ਼ ਹੈ। ਬੇਦਰਦ ਕਸਾਬ ਹੈ। ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੁਲਮ ਹੈ, ਹਿੰਮਤ ਕਤੇਬ ਹੈ।"

 

ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਬਾਰੇ ਸਮੁੱਚੀ ਵਿਚਾਰ

1. ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪੂਰਵ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਰਵੀਂ ਤੇਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਨਮੂਨੇ 'ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮ' ਤੇ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕਾ ਪਧਤਿ-ਨਾਮਾ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਹੋਰ ਵਾਰਤਕ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਸਾਡੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜ ਸਕੇ । ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜੁਗ-ਗਰਦੀਆਂ ਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹੱਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਤਬਾਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿੱਤ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

2. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਰਚੀ ਗਈ ਵਾਰਤਕ, ਆਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਉਪਰ ਦਿੱਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਵੇਂ ਰਚੀ ਗਈ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਕ ਸਾਡੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਵੀ ਪੁੱਜੀ, ਪਰ ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਇਕ ਬੱਝਵੀਂ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ, ਟੀਕੇ ਜਾਂ ਪਰਮਾਰਥ, ਗੋਸ਼ਠਾਂ, ਵਚਨ, ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਉਸ ਕਾਲ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਉੱਘੇ ਰੂਪ ਹਨ।

3. ਵਿਸ਼ੈ-ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਲਗਭਗ ਵਾਰਤਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਦਾਚਾਰਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨੋਰਥ ਸੀ।

4. ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਵਾਰਤਕ ਕਾਫ਼ੀ ਭਰਪੂਰ ਜਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਗਵਾਂਢੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਗੌਰਵਮਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਤ੍ਰਾਂਤੀ, ਵਰਣਨੀ, ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ, ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ, ਵਿਆਖਿਆਮਈ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਤਕ ਵੰਨਗੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ :

5. ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰੀ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਨਾਟਕੀ ਰਸ ਤੇ ਸੁਆਦ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ।

6. ਪੁਰਾਣੀ ਵਾਰਤਕ ਦੁਆਰਾ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿੱਤ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :

(ੳ) ਜੀਵਨੀ (ਅ) ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ (ੲ) ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ (ਸ) ਆਲੋਚਨਾ ।

(ੳ) ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਾਂ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਲਗਿਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂ ਸਾਹਿੱਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਰੰਗ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਤੱਥ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅਜੋਕੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਰੁਚੀ ਅਧੀਨ ਮੰਨਣਯੋਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸਫਲ ਜੀਵਨੀਆਂ ਹਨ।

(ਅ) ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਸੀ ਨਾਲੋਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਲੜੀਬੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ