12 ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਭਾਸ਼ਨਕਾਰੀ ਜਾਂ ਕਥਾਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਇੰਜ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।

13. ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਾਹਿੱਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸਾਹਿੱਤਕ ਕਿਰਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ. ਇਸ ਲਈ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸਾਹਿੱਤਕ ਸੋਹਜ ਦੀ ਘਾਟ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੀ । ਕਲਾ ਦਾ ਨਿਖਾਰ ਜਾਂ ਸੰਚਾਰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ।

14. ਬਹੁਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਤਾਂ ਜਾਂ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਣ । ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹਿੰਦੂ ਵਿਚਾਰ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਾਰਤਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਮੌਲਿਕ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨਮੂਨੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ "ਪੰਦਨਾਮਾ" ਜਾਂ "ਮਸਲੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਕੇ" ਵਰਗੀਆਂ ਇੱਕਾ-ਦੁਕਾ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਤਕ ਅਪੜੀਆਂ ਹਨ।

15. ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਦੇਣ "ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ' ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਨਿੱਗਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨਮੂਨਾ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਅਪੜਿਆ, ਪਰ "ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮ" ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੱਦ-ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ. ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਾਲ ਏਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਇਕ ਭੰਡਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ, ਤੇ ਅਨਿਕਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਗੌਰਵਮਈ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਖੀਏ ਕਿ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹੱਲਿਆਂ ਤੇ ਜਗ-ਗਰਦੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿੱਤ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੱਦ-ਸਾਹਿੱਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।