ਲੌਕਿਕ ਸਾਹਿੱਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਲਿਖਾਰੀ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਏ।

5. ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਾਹਿੱਤ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਧਰਮ ਚੇਤਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ ਹਨ । ਸਾਹਿੱਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉੱਚਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ । ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਇ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜੀ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਤੇ ਸਾਹਿੱਤ ਨੂੰ ਏਸੇ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਸਿਰਜਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ।

6. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਹਿੱਤ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕੌਮੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਸਾਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਕ ਸਾਹਿੱਤਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਯੁਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੋਰਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਚੇਚੇ ਯਤਨ ਹੋਏ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਆਮ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਹਿੱਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।

7. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ, ਪਹਿਲੇ ਕਾਲ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਨਵੀਂ ਸਾਹਿੱਤਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਘੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ, ਇਨਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਮਿਲੀ ।

8. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੀ ਏਸੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਈ । ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸਿਖਰ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

9. ਭਾਵੇਂ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਆਰੰਭ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾ ਦਾ ਸੂਵੀ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਰੂਪ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਵਰਗੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ।

10. ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਪੂਰਵ-ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਇਕ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਰਚੇ ਜਾਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ । ਪਰ ਇਹ ਇਕ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਅਠਾਰਵੀਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਇਆ।

11. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਦੇਣ, ਲੋਕ-ਵਾਰਾਂ ਜਾਂ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ 22 ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ 39 ਵਾਰਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਰ ਤੇ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿਚਦੀਆਂ ਹਨ । ਵਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਇਕ ਅਤੀ ਸਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਰ ਦੇ ਕਲਾ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋਈ।

12. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਦਾ ਚਰਿੱਤ੍ਰ ਉਘਾੜਿਆ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ