ਨਗਰ-ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਬਲਿਕ ਸਪੀਕਿੰਗ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਣ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਫਿਸਟਸ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਇਹ ਕਲਾ ਸਿੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਲਾ ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਮੀਰਜ਼ਾਦਾ ਭਾਸ਼ਣ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਸੇਕਿਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ, ਪੇਸ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿਆਸੀ ਜਲਸੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅਦਾਲਤੀ ਮੁਕਦਮੇ ਸਮੇਂ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਦੇਂਦਾ ਸੀ। ਹੌਲੀ।"

"ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਾਠੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਸੇਵਾ ਲੈਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੁਝ ਸੋ ਸਾਲ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ।"

"ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਲੋਕ-ਭੜਕਾਊ ਭਾਸ਼ਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਸਿਆਸੀ ਦੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਸੇ-ਯੋਗ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਂ ਪਬਲਿਕ ਸਪੀਕਿੰਗ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਜਾਂ ਵੰਡਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਇੱਕ ਵੰਡ ਉਹ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਹਣਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਦੂਜੀ ਵੰਡ ਉਹ ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾ ਦਿਆ ਰਸਿਆ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਉਛਾਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਕੇਵਲ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਢੰਗ ਸੋਚ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤੇਜਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੇਮਾਗਾਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਏਹ ਅਰਥ ਹਨ। ਲੋਕ-ਭੜਕਾਊ ਨੇਤਾਗਿਰੀ ਨੂੰ ਡਮਾਗਾਗੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭੜਕਾਉ ਨੇਤਾਗਿਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਡੋਮਾਗਾਗਿਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਡੈਮਾਗਾਗਿਜ਼ਮ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਉਲਥਾ ਹੈ—ਸਿਆਸੀ ਉਸ਼ਟੰਡਬਾਜ਼ੀ।"

"ਚਰਾਗ ਤਲੇ ਅੰਧੇਰਾ, ਹਨੇਰ ਸਾਈਂ ਦਾ 'ਸਾਨੂੰ' ਸਿਆਸੀ ਉਸ਼ਟੰਡਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ: ਮੱਛੀਆਂ ਤਰਨਾ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ!"

"ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਡਾਇਓਨੀਸੀਅਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਿਆਸੀ ਉਸ਼ਟੰਡਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਾ ਡਾਇਓਨੀਸੀਅਸ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਪਲੇਟੋ ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ। ਉਸਤਾਦ ਪਲੋਟੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਲਾਸਫਰ ਕਿੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਫਿਲਾਸਫਰ ਵੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ। ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਉਦਾਰਤਾ ਵਰਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਜ ਕੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਕਿਸੇ ਕੁਰੂਪਤਾ ਵੱਸ। ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਲੇਟ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ