ਸਵਾਰੀਆਂ ਸਨ ਉਸ ਵਿੱਚ। ਪੰਜ, ਛੇ ਮੀਲ ਜਾ ਕੇ ਬੱਸ ਰੁਕੀ ਅਤੇ ਖੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁੱਕਲਾਂ ਮਾਰੀ ਤਿੰਨ ਸਵਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਆ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੰਡਕਟਰ ਕੋਲ ਖਲੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਬੱਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਤੀਜਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੁਰਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬੱਸ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਪਹੇ ਜਹੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਲਈ ਗਈ। ਇੱਕ ਥਾਵੇਂ ਬੱਸ ਰੁਕ ਗਈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਕਾਲਾ ਬੰਦਾ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਦੋ ਬੁਕਾਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਅੱਧੀਆਂ ਕੁ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਚਾਰ ਵੀ ਸਾਂ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਾਲ ਵਿੱਚ ਖਲ੍ਹਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਬੁਕਾਲੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਖੋਲ੍ਹੀ, ਇੱਕ ਬੰਦੂਕ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਤੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਕੁਰਲਾਹਟ ਜਹੀ ਮਚ ਗਈ: ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਕੁਰਲਾਹਟ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ, ਤੜਪਦੇ ਅਤੇ ਦਮ ਤੋੜਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਹਾਏ ਹਾਏ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਕੇਵਲ ਮੈਂ ਹੀ ਖੜਾ ਸਾਂ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਸੱਜੇ ਖੱਬ ਵੇਖਿਆ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਅਹਿੱਲ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਜੀਬ ਸਹਿਮ ਸੀ, ਅਜੀਬ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਸੀ। ਇਸ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਦੇ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਹੇਠਾਂ ਆ ਲੱਗੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਭੈਣ ਅਜੋ ਜੀਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਲਿਆ। 'ਮੇ ਹਾ ਵੀ ਰ । ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੁਆਲੇ ਸਿਥਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਹੋਸ਼ ਆਈ ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਾਂ।"

ਸੁਮੀਤ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ। ਸਾਰਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਚੁੱਪ ਸੀ: ਜਿਵੇਂ ਸੁਮੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਰੁੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਦੀਦੀ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਰੁਮਾਲਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਦੀਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਜੋਗੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਮਾਲਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਸਵੇਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਸਫੇਦ ਸੀ। ਮੰਰੀ ਦੀਦੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ੇਖ ਰੰਗ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਕਦੇ ਘੱਟ ਹੀ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਲਕਾ ਅਸਮਾਨੀ ਜਾਂ ਹਲਕਾ ਅੰਗੂਰੀ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਰੰਗ ਸਨ। ਸਨੇਹਾ ਨੇ ਸਵੇਦ ਧਾਗਾ ਘੱਲ ਕੇ... ।" ਸੁਮੀਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਫਿਰ ਜਲ ਬਰਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉਥੇ ਉੱਠ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਡਾਈਨਿੰਗ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠਾ। ਮੈਂ ਕਿਚਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਫੈਲਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਬਣੀ ਪਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਲੇਟ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਸਾਂ। ਸੁਮੀਤ ਨੇ ਹੋਲੀ ਜਹੀ ਆਖਿਆ, "ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਅਤੀਤ-ਯਾਤਰਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਿਆਓ ਕੁਝ ਖਾਈਏ।"

ਹੁਣ ਸੁਮੀਤ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਅਤੀਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅਮਰ ਅਲਪ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਜਨਮ, ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਜਨਮ ਸੀ। ਆਓ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ