"ਐਤਵਾਰ ਹੈ, ਪਾਪਾ।"

"ਇਸ ਲਈ ਚਾਹਦਾਨੀ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਰੁਝੇਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਐਤਵਾਰ ਹੀ ਤਾਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਚਾਹ ਲਈ," ਕਹਿ ਕੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਨੇ ਮਾਮਾ ਵੱਲ ਇਉਂ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ, "ਕਰਜਾਈ ਜੀ, ਕਰੋ ਉੱਦਮ ।" ਮਾਮਾ ਉੱਠਣ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਬੈਠੇ। ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਆ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਚਾਹ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਕਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਤੇਰੇ ਜੀਜਾ ਜੀ ਚਾਹ ਬਣਾ ਕੇ ਲੈ ਆਏ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਦੇਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਹਾਡੀ ਅੱਜ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਾਸਫੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਲੇ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਜੁਆਬ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁਆਬ ਸਾਇੰਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਜੁਆਬ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਵਿਲਾਸਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ ਵਾਲੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਉਂ ਕਰੋ ਤਾਂ ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਈਸਾਈ ਵਿਲਾਸਫਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਾਂਗ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਫਿਲਾਸਫੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਭਾਵੇਂ ਉਲਾਹਮੇਂ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਅਨਿਚਿਤਤਾ ਜਾਂ ਬੇਤਰਸਗੀ ਜਾਂ ਸੰਦੇਹਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਹੈ। ਅਨਿਸਚਿਤਰਾ ਜਾਂ ਅਨਸਰਟੇਨਟੀ (uncertainty) ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਸਾਡੀ ਕਵਿਤਾ ਸਾਡੀ ਕਲਾ ਸਾਡੀ ਨੇਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭੰਨ-ਤੋੜ, ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਮਨੋਰੰਜਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਦਾਪਨ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ-ਪਰਚਾਵਾ ਬਣ ਜਾਣਾ। ਨਿਰਾਦਰ ਅਤੇ ਜੁਰਮ ਦਾ ਆਮ ਹੋਣਾ, ਕੇਵਲ ਮਨੋਰਥ ਵੱਲ ਵੇਖਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗ-ਅਯੋਗ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਹੋ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਧਾਰਮਕ ਅਤੇ ਅਲੋਕਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਪਿੱਛੋਂ ਜੀਵਨ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਲੌਕਿਕ ਆਦਰਸ਼ ਨਾ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਨਿਸਚਿਤਤਾ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਉਪਜਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਾ ਧਾਪੀ ਹੀ ਆਦਰਸ਼ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਫਿਲਾਸਫੀ ਇਸ ਖਿਲਾਅ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗੀ ?".

"ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਤੂੰ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।"

"ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਹੈੱਡ ਫੋਨ ਲਾ ਕੇ। ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਾਮੀਂ ਹੀ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।"

"ਵੀਰ ਜੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਤੁਸੀਂ ਦਿਓ।"

"ਮੇਰਾ ਉੱਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਹੁਣ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਆਖਾਂਗਾ ਕਿ ਗਲਤ ਸਨ, ਹੁਣ ਤਕ ਵੀ ਗਲਤ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲ ਜਾਣ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਤਿਅਮ, ਸ਼ਿਵਮ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਮ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਮ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਸੱਤਿਅਮ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਦਰਮ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੱਤਿਅਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ। ਸੱਤ ਆਚਾਰ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਜਾਂ ਬੋਲ ਸਕਣ ਦੀ ਦਿੱਛਾ ਕਰਨਾ