ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਪਾਪਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਦ ਡੋਰੀ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰੈੱਸਰ ਅੰਕਲ ਅਤੇ ਸੁਮੀਤ ਡ੍ਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਸੈਂਟਰ ਟੇਬਲ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਪੱਤੂ ਪਿਆ ਸੀ। ਆਂਟੀ ਅੱਜ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸੁਮੀਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਛਾਹਵੇਲਾ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਸਾਂ। ਡ੍ਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਪਾਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸਾਂ ਦੋਹਾਂ ਇਹ ਪੱੜ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ ਨਾ ? ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ। ਜ਼ਰਾ ਤਸ਼ਰੀਹ ਕਰੋ ਯਾਰ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਕਰਾ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਕਹੀ ਰੋਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਗਲਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ।"

"ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਏਹੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠਣਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉੱਠਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਵਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਇਕ ਲੇਖ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਮੀਤ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।"

"ਏਹ ਜਿਹੇ ਲੇਖ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਕਰੋ।"

"ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਸਮਝੋ ਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਅਫਸਰੀ ਨੇ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਸਮਝ ਜੋਗੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਇਸ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਰੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।"

"ਭਰਾਵਾ, ਸਮਝ ਤਾਂ ਗਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੰਨਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਤੇਰੇ ਮਨਵਾਇਆ ਅਸਾਂ ਮੰਨਣੀ ਵੀ ਨਈ। ਸੁਮੀਤ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੇ।"

"ਹੁਣੇ ਹੀ ਅੰਕਲ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤਾਦਧਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਜਾਂ ਦਬਦਬੇ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਦੇ ਲਾਗੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵੱਲ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਦਲ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

"ਏਥੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਬਈ ?"

"ਵਾਕ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਬਦ 'ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ" ਸਾਡੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਕ ਹੈ-ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਜਾਂ ਅ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਨਹੀਂ: ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹਨ ਤਾਂ।"

"ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ, ਬਈ।"

"ਪਾਪਾ, ਅਕਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ?"

"ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ, ਬੇਟਾ ?"

"ਸਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ।"

"ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੱਚ ਹੋਵੇ। ਏਨਾ ਪੜਿਆ ਲਿਖਿਆ ਆਦਮੀ ਜਰੂਰ ਸੋਚ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ। ਜੇ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।"

"ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ—ਜਿਹੜਾ ਜੀਵਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਭੈ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਨ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਸੱਭਿਅ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ, ਉਸ ਵਿਚ ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਪਰਮ ਮਨੋਰਥ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ