ਸੰਘਰਸ਼ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਯੋਗਤਮ ਹੀ ਜੀਵਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੋਗਤਮ ਹੋਣ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਹੈ, ਓਥੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਚਾਹੇ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਦੂਸਰੇ ਜੀਵ ਸਨ, ਚਾਹੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਸੁ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪਰਵਿਰਤੀ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਏਥੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿਉਂਜੁ ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦਾ ਨਿਰਣਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬੌਧਕ) ਨਿਰਣਾ ਹੈ।"

"ਬੇਟਾ, ਜ਼ਰਾ ਇਹ ਦੱਸੋਗੇ ਕਿ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

"ਹਾਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਨ ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਆਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਝੂਠ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ।"

"ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਓ।"

"ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਛੁਪ ਕੇ ਛਹਿ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਉਸ ਲਈ, ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਦੋਂ ਉਹ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਹਿੰਸਕ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਏਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਝੂਠ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਛੁਪ ਕੇ ਅਤੇ ਫਹਿ ਕੇ ਝੂਠ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਸੂ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤਿੰਨਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।"

"ਸੁਮੀਤ, ਤੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਰਵਾਈਵਲ ਮਨੋਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ, ਦੌੜ-ਭੱਜ, ਹੱਤਿਆ-ਹਿੰਸਾ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸੱਚ ਨਾਲੋਂ ਝੂਠ ਵਧੇਰੇ ਸਫਲ ਸਾਧਨ ਹੋ; ਸ਼ਾਇਦ ਝੂਠ ਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਲਾ ਪਕੜਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਿੰਸਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪਸੂ ਜੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ਤਾਂ ਜੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਲੁਕਣਾ, ਛੁਪਣਾ ਅਤੇ ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਧਨ ਹਿੱਸਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਸਫਲ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਧਨ ਵਰਤ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।ਦੌੜ-ਭੱਜ ਕੋ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਿਰ ?"

"ਇਉਂ ਤਾਂ ਝੂਠ ਸੱਚ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।"

"ਐੱਸ ਸਰ, ਪਰ ਕੇਵਲ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ।"

"ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ, ਮੁਕਾਬਲਾ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਅਤੇ ਇਕ ਧਰਮ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਆਖਣ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।"

"ਜੇ ਸੱਭਿਅ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲਾ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੋ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਵੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ।"