ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੱਚ ਕੇਵਲ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤ੍ਰ-ਮੰਡਲੀਆਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੀਮਤ ਘੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਸਿਰਫ਼ ਸਹੂਲਤੀ ਸੱਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ: ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਝੂਠ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਵੀ ਹਿੱਤਾਂ ਤੇ ਸੱਖਣੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੇ ਬੇ-ਵਸਾਹੀ ਅਤੇ ਤਖ਼ਲਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਸੱਭਿਅ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇਹੀਆ ਪਾਸਵਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸੱਚ ਵਰਗੀ ਸਾਧਾਰਣ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਓਹਲਿਆਂ ਆਸਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੋਝੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੋਏ ਹੋਏ ਕੱਟੇ ਦੀ ਖੱਲ ਵਿੱਚ ਤੁੜੀ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਮਨਰਥ ਵੀ ਇਕ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਾਕਮ ਵਰਗ ਜਨਸਾਧਾਰਣ ਨੂੰ ਦੁੱਧਾਰੂ ਮੱਝ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਸਾਧਾਰਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਧਾਰਣ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਲਈ ਮੁਕਤੀਆਂ, ਸੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤਿਵਾਦਤਾ ਦੀਆਂ ਹਰੀਚੰਦੀ ਪਦਵੀਆਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਰੋਗੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੇਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਨਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਝੂਠ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਔਖਾ ਹੈ, ਭਾਰਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਾਉ, ਬਕਾਊ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਝ ਵਿਗਾੜਨਾ ਨਹੀ, ਉਹ ਸਰਲ ਸਿੱਧੇ ਸੌਖੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਔਖੇ, ਭਾਰੇ, ਬਕਾਊ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੱਥ ਕਿਉਂ ਪਾਵੇਗ। ਇਸ ਔਖੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੱਥ ਉਹ ਪਾਵੇਗਾ ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਤੇ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।"

"ਸੁਮੀਤ, ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਅਨਿਆਪੂਰਣ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜੇਹੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਇੱਕ ਲੋੜ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਹੂਲਤ ਹੈ। ਸੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਧਾਰਣ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਸਾਧਾਰਣ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਇਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੂੜ ਦੀ ਅਮਾਵਸ ਛਾ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।"

"ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਲੋਕ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬਲਦ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਬਲਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੇ ਸੱਚ ਪਿੱਛੇ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੈ ਝੂਠ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ। ਪਰੰਤੂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਫੈਲਾਓ ਤੋਂ, ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਡਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਝੂਠ ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਸੱਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮੁਥਾਜ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਉੱਚਿਤ ਹੈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਘੋੜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੱਡੀ ਜੋੜਨ ਦੀ ਭੁੱਲ (ਜਾਂ ਚਲਾਕੀ) ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਸਧ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਨਵ ਮਾਤ ਦੀ ਕਲਿਆਣ ਹੈ। ਇਸ ਅਸੰਭਵ ਆਦਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ੋਰ ਲੱਗਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਓਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਇਆ, ਬਿਮਾ,

ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕਈ ਆਦਰਸ਼ ਅਪਣਾਏ ਅਤੇ ਨਿਭਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।