ਲਹਿਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਰਿਨੇਸਾਂਸ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਣ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮੌਕਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।"

"ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਜੇ ਮੁੱਕੀਆ ਨਹੀਂ ?" ਅੰਕਲ ਜੀ ਵਾਪਸ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਆਂਟੀ ਅਤੇ ਅੰਕਲ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਭੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਸਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਸਿਆਸੀ ਸੱਝ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਸੀ। ਅੰਕਲ ਅਤੇ ਆਂਟੀ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਸਨ । ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਗੁੜ ਦੀ ਦੇਲੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸਿਉਂ ਮਿੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਮੀਤ ਦੋ ਮਾਤਾ ਜੀ ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਸਫਰ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰ ਰੋਕੀ ਤਾਂ ਅੰਕਲ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆ ਪੁਸ਼ਪੀ, ਜ਼ਰਾ ਠਹਿਰ ਕੇ ਚਲੀ ਜਾਵੀਂ ।"

ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਬੋਲੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਡ੍ਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੰਕਲ ਜੀ, ਜਿਸ ਮਾਨ ਸਰੋਵਰ ਕੰਢਿਉਂ ਮੈਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਈ ਹਾਂ ਉਸਦਾ ਰਹੱਸ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਅਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਕ ਪੁੱਜਣ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕਰੋਗੇ ?"

"ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂਗਾ: ਪੁੱਛੋ, ਕੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਬੇਟਾ।"

"ਮੈਂ, ਸੁਮੀਤ ਦੀ ਮਾਤਾ, 'ਸੰਤੋਸ਼' ਅਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਧੀ, 'ਨੀਲੂ' ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।"

"ਉਸ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ

ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਅਜੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਾਕੀ ਹੈ ?"

"ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਲੋ ਏਹੋ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਚਿੱਤ੍ਰ ਕਲਾ ਕਿਸ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਹੈ"।

"ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ।"

"ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੋਟ ਸਨ ?"

ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਮੰਕਲ ਜੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਅੱਧੇ ਕੁ ਮਿੰਟ ਪਿੱਛੋਂ ਉਵੇਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟੀ ਬੋਲ਼ੇ-

“ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੀ। ਉਹ ਫ਼ਤਹਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਯਤੀਮ ਹਜਾਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਘਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਮਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ: ਪਰ, ਏਨੀ ਖਰਾਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਮੇਲੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਭਾਰਾ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਭਾਰਾ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮੇਂ ਸ਼ਰਮੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਭਾਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਭਾਰ ਸੁਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੌਲਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ; ਪਰ, ਇਉਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੋਰ ਭਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੇਰਾ ਜਮਾਤੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਨੰਬਰ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਸੀ। ਬੈਠਾ ਬੈਠਾ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਹਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਘਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇੱਕ ਇੱਕ, ਦੋ ਦੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਜੇ ਤਕ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਪਿਆਰ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ।"