ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ...."

"ਅੰਕਲ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਬਰਤਨ ਡਿਸ਼ਵਾਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲੈਣ ਦਿਓ।"

"ਸਾਰੀ, ਬੇਟਾ ਜੀ," ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਰੁਕ ਗਏ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਨੀਰਜ ਨੇ ਬਰਤਨ ਰੱਖ ਕੇ ਡਿਸ਼ਵਾਸ਼ਰ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਬਿਰਾਜੀਆਂ। ਨੀਰਜ

ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੰਕਲ ਜੀ, ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ ਆਪਣੀ ਗੱਲ।"

"ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਸਾਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਕਈ ਵੇਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਿਆਲ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਲੋਟੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਦੀ ਏਨੀ ਅਮੀਰੀ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੇ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।"

"ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਪਲੇਟੋ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਹਾਂ। ਡੇੜ੍ਹ ਕੁ ਸਦੀ ਦਾ ਸਫਰ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਪਲੇਟੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ।"

"ਪਾਪਾ, ਅਸੀਂ ਯੂਨਾਨੀ ਸੋਚ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਵੱਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਵੇਖਣਾ ਬਾਕੀ ਹੈ ?'

"ਯੂਨਾਨੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਨਿਰੀ ਸੁਤੰਤ੍ਰਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰਾ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਸੁਤੰਤ੍ਰ ਯੂਨਾਨੀ ਸੋਚ ਨੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਘਾੜਤ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਕਮਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾ ਥੀਊਰੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਦੋ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੋਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਰਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਉੱਨੀਵੀ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਵੀ ਅੱਜ ਤੋਂ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।"

"ਭੈ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਆਲੋਚਕ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"

"ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਢੇਰ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਸਾਡੀ ਇਸ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਦਾ ਸੁਆਲ ਹੈ, ਸੁਆਮੀ ਦਯਾ ਨੰਦ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੱਟੜ ਧਾਰਮਿਕ ਆਲੋਚਕ ਆਖਿਆ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।"

"ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਆਲੋਚਨਾ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।"

"ਹਾਂ, ਨੀਰਜ, ਮੈਂ ਇਹੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਦਯਾਨੰਦ ਜੀ ਕੱਟੜ ਆਲੋਚਕ ਸਨ: ਪਰ, ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਹੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੱਟੜ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕੱਟੜਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸੁਆਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਜੀ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਰੱਬ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ