5

ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ,

15.6.95

ਸਨੇਹਾ,

ਤੇਰੇ ਹਰ ਪੱਤ ਉੱਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਪਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਡ ਉੱਤੇ ਮੇਂ ਵੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਪਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਉੱਤਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਪੱਤ੍ਰ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲਿਖਦੀ ਹੋਈ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਪੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਿਰ ਉਡੀਕਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਸਤਿੱਤਵ ਜਿੰਨਾ ਸੂਖਮ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਓਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿਵਾਏ ਬਿਨਾਂ ਬੀਤਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਖੁੱਟ ਸਰਮਾਇਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਵੱਡ-ਮੁੱਲੀ ਦਾਤ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ? ਇੱਕ ਵੇਰ ਤੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਟਾਈਮ ਐਂਡ ਈਟਰਨਿਟੀ (ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਦੀਵਤਾ) ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, "ਛੱਡ ਯਾਰ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕਰ ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਚੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉੱਤੇ ਉੱਤੋਂ ਨਾ ਲੰਘਦੀ ਜਾਵੇ।" ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ. "ਗੱਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤੀ ਉੱਚੀ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਅੱਜ ਵੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਦੀਵਤਾ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸੱਚ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮੈਨੂੰ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਏ ਬਿਨਾਂ ਬੀਤਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ, ਬੀਤਿਆ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਧਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਬਹੁਤੇ ਪਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਓਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤਾ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸ੍ਵਪਨ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕਾਇਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਈਟਰਨਿਟੀ ਜਾਂ ਸਦੀਵਤਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਮੈਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਲਈ 'ਟਾਈਮਲੈਸਨੇਸ (Timelessness) ਦਾ' ਜਾਂ 'ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ' ਅਨੁਭਵ ਅਣਹੋਣੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਆਨੰਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਨੰਦਾਇਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਨੋਰਥ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰ ਗੱਲ, ਹਰ ਵਸਤੂ, ਹਰ ਵਿਚਾਰ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਘਟਨਾ ਸਾਡੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਘਾਤਕ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਪੱਤ੍ਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਤੀਖਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅੰਕਲ ਦੇ ਘਰ ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ ਆਨੰਦਾਇਕ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸੁਮੀਤ ਦੇ ਘਰ ਬਿਤਾਈਆਂ ਕੁਝ ਘੜੀਆਂ ਜੇ ਆਨੰਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਿਸਮਾਦੀ ਜਰੂਰ ਸਨ। ਉਹ ਘਰ, ਘਰ ਦੀ ਅਨੁਭਾਵਕ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਘਰ ਦੇ ਚੋਗਿਰਦੇ ਦੀ ਰਮਣੀਕਤਾ, ਘਰ ਬਾਰੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਉਂਦੀ ਸਜਾਵਟ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ