ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਜਿਹੀ ਆ ਗਈ ਹੈ । ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਡਿਗਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਥਿਤ ਟਾਪਿਕ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਹੈ, ਸਮੁੱਚੀ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਾਚਣਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਮੋਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਕਾਮੀਆਂ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਯਥਾ ਸੰਭਵ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ। ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਲੇਖਣੀ ਪੂਰੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਤੁਹਾਡੇ ਤਕ ਪੁਚਾ ਸਕੀ ਹੈ।"

ਸੁਮੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ?" "ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹਾ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਅਸਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਗੱਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਅਗੇਰੇ ਤੇਰੀ ਜਾਵੇ।"

"ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਈਏ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਵੇਲ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਫਲ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦੇ ਮਾਨ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਿਆਂ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਆਖਿਆ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀ ਵਧੀਕੀ ਜਾਂ ਅੱਤ-ਕਥਨੀ ਨਹੀਂ।"

ਸੁਮੀਤ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਵੱਲ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਵੇਖਦੇ ਅੰਕਲ ਜੀ ਨਿੱਕਾ ਨਿੱਕਾ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਂਟੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਗੋਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਕਿਚਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਮੁਗਧ ਸਾਂ। ਸੁਮੀਤ ਨੇ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, "ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਕੀ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵੀ ਮੋਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੋਹ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਕੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਲਈ ਤਾਂਘ ਹੈ। ਇਹ ਆਨੰਦ ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਰਵਾਈਵਲ (Survival) ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਕਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੇਵਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵਨ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਆਨੰਦ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਸਰਵਾਈਵਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੈ, ਕਸ਼ਟ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਸਰਵਾਈਵਲ ਜਾਂ ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਹੈ 'ਰੱਖਿਆ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਭਰੋਸਾ'। ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਮ' ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੱਚ ਜਾਂ ਸੱਚ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਝਮੇਲੇ ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਦੀ ਪਕੜੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਧਿਆਤਮਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਰ

ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਲੋਕਿਕ ਮਨੋਰਥ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ