6

ਈਸਟ ਹੈਮ,

1.8.95.

ਪਿਆਰੀ ਪੁਸ਼ਪੇਂਦ੍ਰ,

ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪੱਤ੍ਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਲੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਲਾਹ-ਸਹਾਇਤਾ ਲਏ, ਲਿਖ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਕਿ ਤੂੰ ਬਹੁਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰੇਂ। ਤੇਰਾ ਪੱਤ੍ਰ ਮੈਂ ਪਾਪਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਰ ਅਜੇਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਝਿਜਕ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਜਾਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਨੇਹ-ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਈ ਹੈਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੀ। ਖਿਆਲ ਆਇਆ 'ਕਿਧਰੇ ਪਾਪਾ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦਾ ਓਛਾਪਨ ਅਤੇ ਬੋਧਿਕਤਾ ਦਾ ਪੇਤਲਾਪਨ ਨਾ ਸਮਝ ਲੈਣ। ਫਿਰ 'ਸੋਚ' ਨੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋਫੈੱਸਰ ਅੰਕਲ ਜੀ ਤੇਰੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਦੇ ਦਿਸੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪਾਪਾ ਨੂੰ ਪੱਤ੍ਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਚੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਬੇਟਾ, ਇਸ ਪੱਤ੍ਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੁਝ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਕੁਝ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਗਲੀ ਮਿਲਨੀ ਤੇਰਾਂ ਅਗਸਤ ਦੀ ਮਿਥੀ ਗਈ ਹੈ । ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲੰਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪੱੜ ਲਿਖ ਦੇ। ਇਸ ਵੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਲੇ ਦਾਇਰਾ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।"

ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੋਖੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਵਾਹ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਤੋਏ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ। ਕੌਣ ਹੈ ਇਹ ਸੁਮੀਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਵਰਗੀ ਦੀਦੀ ਦਰਕਾਰ ਹੈ ?

ਤੀਜੀ ਗੱਲ ਵੀ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅਚੰਭ ਦੀ ਹੈ। ਕਲਾ ਸੰਬੰਧੀ ਤੇਰੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਪਾਪਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ ਦਾ ਮਸਲਾ ਉੱਠਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਪੱਤ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਤਾਹਿਆ ਕਿ ਕਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਚਰਚਾ ਤੈਨੂੰ ਲਿਖ ਦਿਆਂ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤੇਰੇ ਜੀਜਾ ਜੀ ਵੀਡੀਓ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਛੋਪਲੇ ਜਹੇ ਟੇਪ ਰੀਕਾਰਡਰ ਵੀ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਟੇਪ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਭਾਗ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਯਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ: ਪਰੰਤੂ, ਇਸ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਭਾਗ ਟੋਪ ਸੁਣ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਵਾਰਤਾਲਾਪ