ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਭਰ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇਹੋ ਕੁਝ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਐਨੇ-ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰੇ ਗਏ-ਐਨਿਆਂ-ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ— ਐਨੇ-ਹਲਾਕ ਕੀਤੇ ਗਏ । ਪਰ ਇਸ ਬਦਨਸੀਬ ਲਿਖਾਰੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਹੀ ਕਤਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣਾ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਨ ਤੁਲ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਦਿਨ ਦੜ ਵੱਟ ਕੇ ਕੱਟ ਲਉ, ਫਿਰ ਦੇਖੀ ਜਾਏਗੀ।
ਬੀਬੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ (ਜਿਮੀਂਦਾਰ) ਨੂੰ ਦਿਲ ਹੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਗਾਲ੍ਹੀਆਂ ਕੱਢਦੀ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ। ਅੱਗੇ ਵੀ ਤੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਤ੍ਰੀਮਤ ਦੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਭੜੋਲੇ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਵਾਰੀ ਏ । ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਮੇਰੀ ਮੁਹਾਠ ਤੇ ਖੜੋਤੀ ਹੋਵੇ । ਕਲ੍ਹ ਪੰਡਤਾਣੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ ਉਸ ਵੀ ਇਹੋ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ।
ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਅਜੇ ਸਾਬਤ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਣ-ਮੱਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਮੌਤ-ਮੌਲੇ ਕੈਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਚੁੱਪ ਛਾ ਗਈ- ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ਬਾਨ ਤਾਂ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹੀ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿਲ ਹਜ਼ਾਰ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਬਣ ਕੇ ਕੁਮਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸੁਰਿੰਦਰ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਫੇਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਭਿੱਜੀ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਚਾਰੇ ਦਾ ਕਦੋਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਣਾ ਦੇ ਵਾਰੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮੰਗ ਠੰਢੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਅੱਜ ਅਸਾਂ ਵਾਢੀ ਲਈ ਮੰਗ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਬੜਾ ਜ਼ਾਲਮ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹਦਾ ਦਾਦਾ ਪੋਤਰਾ ਇੰਜ ਹੇਠ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦਬਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਫਲ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਬੈਂਤ ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਟਾਹਲੀ ਵਰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਜਿਹਾ ਮੰਜੀ ਤੇ ਪਿਆ ਕਿ ਫਿਰ ਉਠ ਨਾ ਸਕਿਆ।
ਗੋਂਦਲ, ਚੀਮੇਂ, ਦੋਠੇ ਤੇ ਸਿਆਲ ਤੇ ਹੋਰ ਉਰਲੇ ਪਰਲੇ ਭਾਵੇਂ ਬੜਾ ਕੁਝ ਬਣੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੜਾਇਰਾਂ ਨਾਲ ਮੰਜੀ ਤੇ ਬਹਿਣ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਉਹ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਮੈਂ ਆਖਦੀ ਸਾਂ, ਇਸ ਘਰ ਮੇਰੀ ਡੋਲੀ ਆਈ ਸੀ ਇਥੋਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਮੰਜੀ ਨਿਕਲੇਗੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਮਰਾਂਗੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮੰਜੀ ਬਗਾਨੇ ਚੁੱਕਣਗੇ ਤੇ ਕਬਰ ਬੇਗਾਨੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾਦ ਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਸਨ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕੋਈ ਬੰਦੂਕ ਦੇਂਦਾ ਸੀ । ਤੁਸੀਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਸ ਕੋਲ ਗਏ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਥੀ ਨਾਟ ਥੀ ਦੀ ਬੰਦੂਕ ਲੈ ਆਂਦੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੰਨ ਗਏ।